Pequena homenaxe a José Saramago

Esta é unha entrevista imaxinaria que fixen o 27 de marzo de 2009 a José Saramago.

Valla logo coma unha pequena homenaxe.

O seu nome é do máis común. Hai uns días que se celebrou o seu santo. Pepe aquí, Zé alá…
O seu apelido é unha planta da familia das verzas e das nabizas, moi común nas hortas portuguesas. Porén, ao xuntar eses dous nomes, José e Saramago, falamos dun escritor extraordinario. O Premio Nobel de Literatura foille concedido en 1998 “pola súa capacidade para volver comprensible unha realidade que foxe, con parábolas sostidas pola imaxinación, a compaixón e a ironía”, segundo a Academia Sueca. Da man do propio Saramago, tentaremos ver quen é o home que fica detrás da obra.

• José Saramago, sei que en moitas ocasións primeiro dá co título e logo escribe a obra. Gustaríame que antes de comezar esta entrevista lle puxese un título.
(José Saramago ten dito que moitas veces se lle ocorre un posible título para un libro, e a partir del, desenvolve a idea).

Bloque 1

A. Di que cando escribe búscase a si mesmo. Despois de tantas páxinas escritas, xa se atopou?

B. Que hai no Saramago de A viaxe do elefante que non había no de Terra do Pecado?
(Terra do Pecado foi a primeira novela que escribiu Saramago, en 1947. A viaxe do elefante é a súa última obra.)

C. Falando de primeiros libros, durante moito tempo non tivo diñeiro para ter libros de seu. Conserva o primeiro libro que comprou?
(Segundo o propio Saramago, até os 19 anos non puido mercar ningún libro, e con diñeiro emprestado por un amigo.)

D. A súa relación coa literatura foi, dende novo, moi íntima mais azarosa. Como eran aquelas noites de lectura na biblioteca do Palácio das Galveias?
(Cando rematou o curso e comezou a traballar de mecánico, polas noites frecuentaba a biblioteca pública do Palácio Távora-Galveias, en Lisboa. Alí Saramago “sen axudas nin consellos, só guiado pola curiosidade e pola vontade de aprender”, foi onde desenvolveu e puliu o seu gusto pola lectura)

Bloque 2

A. A súa orixe humilde impediulle facer estudos superiores. Estudou para cerralleiro mecánico na Escola Industrial Afonso Domingues. Non sei se daquela pensou que algunha vez se ía dedicar a escribir…
(José Saramago non fixo nunca estudos superiores. Estudou para cerralleiro mecánico na Escola Industrial Afonso Domingues, en Lisboa, xa que a súa familia, por falta de medios, non se podía permitir que o fixo fose á Universidade. O plano de estudos desa escola incluía o ensino de Francés e Literatura. Foron os libros escolares os que lle abriron as portas da literatura a Saramago.)

B. Comezou o discurso de entrega do Nobel dicindo que home máis sabio que coñecera era o seu avó, que non sabía ler nin escribir. Que aprendeu do seu avó que non aprendeu dos libros.
(“O home máis sabio que coñecín en toda a miña vida no sabía ler nin escribir”… De cómo a personagem foi mestre e o autor seu aprendiz, discurso de entrega do Nobel pronunciado en Estocolmo o 7 de outubro de 1998)

C. Personaxes como o seu avó poboan Levantado do chan, a obra que inaugura o seu particular estilo. Como era a Azinhaga pola que Saramago andaba descalzo?
(Saramago foi vivir a Lisboa só con dous anos. Porén, e até á maioría de idade, pasou longas tempadas en Azinhaga xunto cos seus avós, campesiños criadores de porcos e analfabetos. Saramago sempre tivo presente a súa orixe humilde até ao punto de dicir que “sigo sendo un campesiño” ( El Mundo, 16-11-2007). Isto sería reflectido en As pequenas memorias (2006) e en Levantado do chan.)

D. Que queda dela agora?

E. Son as oliveiras do seu xardín unha lembranza…
(Saramago ten 2 oliveiras plantadas no xardín da súa casa. Hai uns anos, o goberno portugués mandou arrincar as oliveiras de Azinhaga para manter os prezos do aceite en Portugal. Agora, os campos de Azinhaga están dedicados ao cultivo de cereais, tendo mudado moito de aspecto.)

Bloque 3

A.Levantado do chan foi publicada despois de decidir que só se ía dedicar á literatura. Foi unha decisión ou unha consecuencia política?
(Levantado do chan (1980) inaugura o particular estilo de Saramago. Dous anos antes o autor traladouse uns meses a Lavre, Montemor-o-Novo, Portugal, para convivir cos traballadores da Unidade de Produção Boa Esperanza. Daquela Saramago xa se dedicaba exclusivamente a escribir e traducir.)

B. Foi relevado do cargo de director adxunto de Diário de Notícias o 25 de novembro de 1975 acusado de radicalismo marxista. Ten mudado a imaxe dos comunistas en Portugal?
(Saramago é nomeado director adxunto do Diário de Notícias en abril de 1975, un ano despois da Revolução dos Cravos. O 25 de novembro é relevado do cargo acusado de radicalismo marxista, no momento en que Portugal sofre un golpe político-militar que freou o proceso revolucionario.)

C. Que diferenza hai entre “É bo, pero é comunista” e “É comunista, pero é bo”?

D. Gorbachov, a caída do Muro de Berlín, a hexemonía americana, a China comunista convertida en potencia capitalista… e agora a crise económica mundial. É esta unha oportunidade para o socialismo?

E. Por que a crise actual é un “crime contra a humanidade”?
(Público, 20-11-2008)

F. Era unha crise anunciada?

Bloque 4

A. Falando de profecías. O ano no que é despedido e decide dedicarse exclusivamente á literatura publica O ano de 1993, unha das súas obras máis escuras. Precisamente 1993 foi o ano no que se traslada a Lanzarote…

B. Aínda que O ano de 1993 ten un final felíz…

C. A obra teatral Que farei con este libro? foi un aviso do que o autor ía escribir despois?
(Que farei con este libro (1980) é unha peza de teatro que relata parte da vida de Camões. Nel o protagonista ten que enfrontarse ao poder real e eclesiástico para defender os seus escritos. Saramago terá varios problemas coa Igrexa con Memorial do convento (1982) ou O Evanxeo segundo Xesús Cristo (1991).

D. En 1991 publica O evanxeo segundo Xesús Cristo, pola que foi galardoado dentro e fóra de Portugal. O ano seguinte, o goberno portugués veta a súa candidatura ao Premio Literario Europeo. Nese momento decide marchar do seu país. Por que Lanzarote?
(O goberno portugués vetou a candidatura deste libro ao Premio Literario Europeo en 1992 porque se consideraba ofensivo para os católicos portugueses. Recibiu duras críticas dende o Vaticano, malia que sectores da igrexa portuguesa non se quixeron pronunciar. Pouco despois, Saramago decide mudar de residencia deixando Portugal, fixando a súa residencia até hoxe en Lanzarote, Illas Canarias.)

E. (Lanzarote) Refuxio ou exilio?

Bloque 5

A. Para Lanzarote non só levou decepcións…

B. Que é Pilar del Río para Saramago, alén da súa dona?

C. Que facía aquel mozo de 63 anos durante as nove horas que duraba o traxecto entre Lisboa e Sevilla?
(Saramago coñece a xornalista española Pilar del Río en 1986. Casará con ela en 1986. Cando se coñeceron , Saramago tiña 63 anos e Pilar 36. Durante algún tempo, Saramago viaxou dende Lisboa até Sevilla “como un estudante”, segundo as súas palabras.)

D. Segundo teño entendido, a carta máis intelixente e diplomática que escribiu foi a Pilar…
(Pilar del Río coñece a Saramago como unha admiradora. Pasaron varios meses até que Saramago volve a atoparse con ela.)

E. Este reloxo que aquí teño marca as catro, como todos os reloxos da casa de Saramago….
(Saramago e Pilar del Río coñecéronse un día de xuño de 1986 ás catro da tarde. Todos os reloxos que Saramago ten na súa casa están parados a esa hora.)

Bloque 6

A. A pesar desta marabillosa mostra de amor, Saramago ten fama de non mostrar os seus sentimentos…
(De Saramago dise que ten un carácter reservado, introspectivo, serio, parco en palabras, etc.)

B. Emocionouse moito cunha secuencia da película A cegas, baseada na súa obra Ensaio sobre a cegueira…
(Cando Saramago veu a película de Meirelles emocionouse moito, especialmente na secuencia que recrea un pasaxe da súa obra na que un grupo de mulleres van en fila dispostas a ser violadas para conseguir alimento para elas e os seus homes.)

C. Dixo que nesa secuencia viu retratada toda a historia da muller. Que lle parece como se está a tratar o tema do aborto en España?

D. Na súa última obra, A viaxe do elefante, a igrexa tampouco escapa das súas críticas. É coherente a súa estratexia propagandística?

E. A súa loita polos dereitos humanos tomou corpo coa fundación que leva o seu nome, que agora ocupará a emblemática Casa dos Bicos en Lisboa…
(A Fundación José Saramago aparece en 2007. Agora, o concello de Lisboa cedeu a Casa do Bicos, situado na Ribeira Velha lisboeta, un edificio emblemático para a cidade e con moito significado para Saramago.)

Bloque 7

A. Unha fundación, 45 obras publicadas, artigos, conferencias, 105 premios e distincións en todo o mundo… este é o legado que Saramago deixa. Que parte lle toca a Saramago?
(“Tenho o Nobel…e quê? Entrevista para a Globo.)

B. Como pensa que é visto en Portugal?
(É a partir dos oitenta cando Saramago comeza a ser un escritor de relevancia internacional. Debido ás súas conviccións políticas e relixiosas, tivo bastantes desencontros co goberno portugués.)

C. Por que a indignación é o seu estado natural?
(“Teño un cabreo profundo, permanente(…). Mire, se eu puidera redactar o meu propio epitafio diría “aquí xace, indignado, fulano de tal. A indignación é, digamos, o meu estado habitual.” El Mundo)

D. Revolucionario, radical, “desmancha-placeres*… Son licencias que se gañan cos anos?
(Saramago declarouse así nunha entrevista para o Jornal de Poesía, 26 de novembro de 2008. “Canto máis vello, máis libre, e canto máis libre, máis radical”, Revista Espéculo, 2001)

E. Ten algo do que arrepentirse?

Peche

• Para pechar esta entrevista. Cambiaría o título que lle deu ao comezo?



“Dentro de nós hai algo que non ten nome. Ese algo é o que somos”. Ao contrario do que moitos digan, iso que Saramago ten dentro é calquera cousa menos pesimismo. José Saramago. Grazas por compartir este seu tempo e este pequeno retallo da súa vida.

Noticias 11 de mayo de 2010

Cientos de vuelos cancelados por la ceniza. Aena recuerda a todos los pasajeros que está prohibido fumar en todos los vuelos.

El juez Garzón no descarta pedir más amputaciones en relación al caso Gurtel. Me parece bien. Hay que cortar por lo sano.

El-Rey evoluciona bien. Ha pasado de ser un parásito a ser un auténtico inútil.

La Bolsa subió ayer más de un 14%. Bah, en el Carrefour subió más.

Rajoy: "España ha sido vista como un problema en Europa". Levamos años avisando!!!

El PP no descarta nada. Los populares podrían pedir un gobierno de concentración. Rajoy: "Con el concentrao ahorramos más". Sería algo así como con Franco: pequeño y poderoso.

Este año en el mundial, por primera vez España es favorita.

Hematopoéticos e outras miudezas

¡Intelijencia, dame el nombre exacto de las cosas! Juan Ramón Jiménez

Estaba eu no fastío que supón reconstruír ou reescribir as notas de prensa da Xunta de Galicia, que parecen ser a última alternativa ante a desesperación dun domingo parco en acontecementos, accidentes, desgrazas ou algún acto (actuación na xerga). Nun deses domingos, digo, chegou ás miñas mans, ou máis ben da man da redactora xefa, unha información aos medios que me perturbou un pouco. Viña do gabinete de comunicación da Consellería de Sanidade e tiña por título “O número de transplantes de tecidos en Galicia foi no pasado ano de 1.142”, e datado erroneamente en 18 de abril de 2004, mais ese non é o conto.
Como é común nestes documentos, preséntasenos unha serie de cifras e porcentaxes que moitas veces confunden máis do que informan. A nota estaba bastante ben estruturada, na que se enumeraba o tipo de intervencións máis comúns e se explicaban as súas aplicacións. Unha delas chamou a miña atención, o implante de proxenitores hematopoéticos, un termo que se repetía na documento seis veces. Evidentemente, non tiña nin idea de que era iso de hematopoético, malia que tirando de background puiden facerme unha primeira idea aproximada. Hemato- significa sangue, pero -poético? Non é que dubidase da posible beleza lírica dos transplantes de tecidos, pero achaba a palabras un tanto estraña. Non será -poiético? Do que en castelán sería poyesis? Do grego ποίησις, “creación”?
Como na fin de semana a Radio Galega carece de lingüista, comezou entón a miña busca nos dicionarios na procura dese termo que non podía nin quería dicir con outras palabras. E explícome. Na radio, se non hai corte de voz, non hai noticia. E neste caso había un corte do director da Oficina de Coordinación de Transplantes de Galicia, Jacinto Sánchez. A primeira parte non me servía para nada, pois era unha restra de cifras que non dicían ren. Porén, si achei interesante o que dicía despois, o dos “transplantes hematopoéticos aloxénicos non emparentados”. Só podía tirar por aí, para a miña desgraza.
Se o propio director da Oficina de Coordinación de Transplantes de Galicia dicía “hematopoéticos” pois sería así. Pero permitinme o luxo de desconfiar, porque podería ser que se trabucara. Non había moito que estaba a redactar unha noticia sobre uns carteliños que a Consellería de Sanidade, aos que chamaba pictogramas, fixera para informar as grávidas estranxeiras en Galicia. As gráficas foran repartidas polos centros de saúde e hospitais, ás enfermeiras e enfermeiros (que non ATS) e aos especialistas, entre eles, aos obstetras. Daquela quedei pensando uns intres e pregunteille ao meu compañeiro se sabía o que era un obstetra. El dixo que non. Outro tampouco sabía. Pero seguro que habería máis xente que coñecía a palabra, quizais menos técnica, tocólogo, que resulta ser o seu sinónimo máis estendido. Ademais, no corte de voz que debía engadir á nova, a directora de Asistencia Sanitaria do Servizo Galego de Saúde, Nieves Domínguez dicía “ostetras”, que ben podería ser unha forma elegante de chamarlle aos celadores ou a calquera outro. O caso é que me decidín por tocólogo. A miña hipótese foi confirmada uns días despois, cando preguntei a unhas amigas se coñecían o termo, e a resposta foi que non, diante dun estudante de Medicina portugués que quedara francamente sorprendido da nosa ignorancia no tocante ao tema. Despois de discutirmos un bocado, chegamos á conclusión de que non todos eramos estudantes de Medicina e que, ademais, en Portugal ninguén coñecía a palabra tocólogo, porque o común é obstetra. E obstetrícia.
En fin, ata podería ser posible que o termo hematopoético fose correcto. E o era. Atopei o termo no dicionario: Hematopoese (de hemato- + gr. poiesis (produción) s.f. Proceso de formación, maduración e liberación dos diferentes corpúsculos sanguíneos; hemopoese. Ao final ata resultou que a palabra estaba emparentada coa poesía. Fascinante. Estaba equivocado, a palabra era hematopoético e non hematopoiético (en inglés si conserva o i, haematopoiesis). Unha vez certo de que ese era o termo correcto chegaba a segunda parte. Alguén sabe o que é iso? Entenderían os ouvintes semellante palabra? Non podía subestimalos, mais tampouco dar nada por sabido. E este era un caso flagrante.
Este cavilar meu non se podía dilatar demasiado. A nota dicía que este tipo de transplantes era chamado antes “de médula (sic) ósea, que xa é o segundo tecido máis implantado”. Entón, o que todos coñecemos por transplante de medula ósea agora se chama transplante de proxenitores hematopoéticos. Pero na nota non se dicía o por que do cambio. Pescudei moi por riba e non me quedou nada claro. Non tiña máis tempo e decidín prescindir de parte da exactitude polo uso habitual. Ese transplante e o de medula eran a mesma cousa.
De maneira máis pausada continuei a miña procura para dar resposta a aquel misterioso cambio de nome que de seguro non era gratuíto. Atopei resposta na páxina da Clínica Universidad de Navarra, onde o doutor José Juan Rifón Roca, especialista en Hematoloxía, explica que é o transplante de proxenitores hematopoéticos e por que se lle tiña mudado de nome ao transplante de medula ósea. Tradicionalmente se lle chamaba así porque as células proxenitoras hematopoéticas se obtiñan sempre da dita medula, mais actualmente extráense na maioría dos casos do sangue. Simplificando, o proceso consiste en separar e seleccionar as células sanguíneas do doador que interesan e administralas como se fose unha transfusión de sangue ao receptor.
Comprendan as miñas dúbidas sobre a información que redactei para o informativo Crónica das dúas fin de semana do 18 de abril de 2010 e que con toda probabilidade pasou sen pena nin gloria. Fun rigoroso? Fun cauto? Fun sensato? A peza informativa quedou deste xeito:
O número de transplantes de tecidos en Galicia aumentou un 15 por cento no ano pasado. Dos 1.142 destes implantes realizados, 757 foron de tecidos músculo esqueléticos, 149 de proxenitores hematopoéticos, 119 de córneas, 101 de membrana amniótica e 16 de tecido vascular.
Sen ser o máis común, cómpre destacar o incremento experimentado no último ano do transplante de proxenitores hematopoéticos ou de medula ósea, que xa é o segundo máis estendido.
Ata 2008, o tratamento común era o autotransplante ou o dun familiar. A partir desa data, incorporouse nos complexos hospitalarios de Santiago, A Coruña e Vigo o transplante de medula ósea no que o doador non ter por que ser da familia. Jacinto Sánchez, director da Oficina de Coordinación de Transplantes, destaca as súas vantaxes:
“No ano 2008 comezou a realizarse na nosa comunidade un tipo de transplante moi importante, que é o de proxenitores hematopoéticos aloxénicos non emparentados, é dicir, doentes que non teñen un familiar que non poden doar unha médula ósea e que hai que facer unha búsqueda a nivel internacional para poder realizar o implante; e dende hai xa máis dun ano e medio estes doentes quedan na nosa comunidade e poden recibir un transplante”. O transplante de medula é fundamental en enfermidades sanguíneas e cancros, como é o caso da leucemia.
Como apuntamento, cómpre destacar que cunha soa doazón de tecidos humanos pódense beneficiar unha media de 20 persoas.

Agora sei que se trata de procedementos diferentes e o cambio de nome está xustificado. Tamén sei que de ter máis tempo tentaría explicar a diferenza entre os dous. Pero que queren, os tempos na redacción son os que son. De non ser porque o corte de voz me obrigase a ir por aí, seguro que redactaría unha nova un pouco máis sumarial. E ademais, a información aos medios mandada pola Xunta daba cousas por evidentes. Dicía que o transplante de proxenitores hematopoéticos era chamado antes de medula ósea sen dar máis explicación.
Polo menos intenteino. Non me quedei tan fresco e puxen o termo sen máis. Véxase a mesma noticia nas páxinas de Atlántico Diario e de La Región ese día subidas ás 14:00 horas. Un bo exercicio de síntese de dúas follas completas de nota de prensa, malia que algo desafortunada. Das tres frases que se compón o texto vexamos as dúas últimas: “Asimismo, de una única donación de tejidos en Galicia se benefician una media de 20 personas, lo que dio lugar a 2,5 intervenciones el año pasado que beneficiaron a 921 gallegos”. Nunca dúas intervencións cirúrxicas (e media) deron para tanto, abofé. “En los casos más graves, los trasplantes pudieron evitar amputaciones de miembros por causa de tumores óseos así como casos de ceguera, ya que se realizaron 119 operaciones de córnea”. Semella que o avance no campo da Medicina é tan grande que agora un implante de córnea che pode salvar unha perna.
Cómpre sermos cautos cando falamos do que non sabemos. Porque se non un acaba sempre mesturando allos con cebolas. E ademais porque sempre aprende un cousas. Acaso sabían que o sangue é considerado un tecido?